CBAM Là Gì? Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Việt Cần Chuẩn Bị Gì?

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, Liên minh Châu Âu (EU) đã chính thức kích hoạt một "công cụ" chưa từng có trong lịch sử thương mại quốc tế: CBAM. Đối với các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là ngành thép, nhôm, xi măng và phân bón, CBAM không còn là dự báo xa vời mà đã trở thành thực tế cấp bách.

Vậy CBAM là gì? CBAM hoạt động như thế nào và doanh nghiệp cần làm gì để không bị "loại khỏi cuộc chơi" tại thị trường EU khó tính? Bài viết này sẽ giải mã chi tiết từ A-Z.

>>>>> Xem thêm: Khóa học CBAM - Cơ Chế Điều Chỉnh Biên Giới Carbon Và Báo Cáo Phát Thải Theo Chuẩn EU

1. CBAM Là Gì?

Trước khi tìm hiểu về CBAM, cần hiểu rõ về Thuế carbon là gì?

Thuế Carbon hay còn gọi là carbon pricing, là một cơ chế đánh thuế dựa trên lượng khí nhà kính mà một doanh nghiệp hoặc quốc gia tiêu thụ và sản xuất. Mục tiêu của thuế carbon là thúc đẩy các cá nhân và tổ chức giảm lượng khí nhà kính thải ra môi trường bằng cách làm tăng giá trị carbon, từ đó khuyến khích sử dụng các nguồn năng lượng sạch và quá trình sản xuất bền vững hơn.

CBAM (viết tắt của cụm từ Carbon Border Adjustment Mechanism) hay còn gọi là Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon. Đây là chính sách của Liên minh châu Âu (EU) nhằm ngăn ngừa phát thải carbon ra môi trường. Theo đó, doanh nghiệp ngoài EU khi xuất khẩu một số hàng hóa vào thị trường này phải:

-  Khai báo lượng phát thải khí nhà kính trong quá trình sản xuất

-  Mua tín chỉ carbon tương ứng nếu vượt quá mức cho phép của EU

Mục tiêu của CBAM là giảm phát thải toàn cầu, đảm bảo cạnh tranh công bằng và thúc đẩy chuyển đổi xanh trên toàn thế giới.

Nói một cách dễ hiểu: Nếu doanh nghiệp sản xuất hàng hóa ở Việt Nam (nơi có quy định môi trường lỏng lẻo hơn EU) và bán sang EU, doanh nghiệp sẽ phải trả một khoản phí tương ứng với lượng CO2 mà bạn đã thải ra để sản xuất lô hàng đó. Điều này nhằm đảm bảo sự công bằng cho các doanh nghiệp sản xuất tại EU (vốn đang phải chịu chi phí môi trường cao).

2. Tại Sao EU Lại Áp Dụng CBAM?

Mục tiêu cốt lõi của CBAM là gì? Không chỉ là thu thuế, CBAM ra đời để giải quyết vấn đề "Rò rỉ carbon" (Carbon Leakage).

Rò rỉ carbon là gì? Là hiện tượng các công ty tại EU chuyển dây chuyền sản xuất sang các nước có quy định khí thải lỏng lẻo để né tránh chi phí môi trường, hoặc hàng hóa EU bị thay thế bởi hàng nhập khẩu giá rẻ (do ít tốn chi phí xử lý môi trường hơn).

Mục tiêu của CBAM: Buộc các nhà xuất khẩu nước ngoài phải chịu chi phí carbon tương đương với nhà sản xuất nội khối EU, từ đó khuyến khích sản xuất xanh trên toàn cầu.

3. 06 Nhóm Ngành Hàng Chịu Tác Động Trực Tiếp

Theo quy định hiện hành, CBAM sẽ áp dụng trước mắt cho 06 nhóm hàng hóa có nguy cơ rò rỉ carbon cao nhất và phát thải nhiều nhất:

• Sắt thép (Iron and Steel)
• Nhôm (Aluminium)
• Xi măng (Cement)
• Phân bón (Fertilizers)
• Điện (Electricity)
• Hydro (Hydrogen)

Lưu ý quan trọng: Không chỉ sản phẩm thô, mà cả các sản phẩm hạ nguồn (chế biến sâu) từ sắt, thép, nhôm (như bu lông, ốc vít...) cũng nằm trong phạm vi điều chỉnh. Trong tương lai, EU dự kiến sẽ mở rộng sang các ngành khác như dệt may, da giày và hóa chất hữu cơ.

4. Lộ Trình Triển Khai CBAM: Doanh Nghiệp Cần Chú Ý Mốc Nào?

Lộ trình CBAM được chia làm 2 giai đoạn rõ rệt mà doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam bắt buộc phải ghi nhớ:

Giai đoạn 1: Chuyển tiếp (01/10/2023 – 31/12/2025)

Cơ chế: Chỉ báo cáo, chưa phải nộp tiền.

Nhiệm vụ: Nhà nhập khẩu EU phải nộp báo cáo mỗi quý một lần về lượng hàng nhập khẩu và lượng phát thải gắn liền (embedded emissions) trong hàng hóa đó.

Rủi ro: Nếu doanh nghiệp Việt Nam không cung cấp đủ số liệu phát thải cho đối tác EU, họ có thể bị phạt hoặc ngừng nhập hàng.

Giai đoạn 2: Vận hành chính thức (Từ 01/01/2026)

Cơ chế: Khai báo CBAM và bắt buộc thực hiện nghĩa vụ tài chính bù đắp cho lượng phát thải của hàng hóa do doanh nghiệp sản xuất

Nhiệm vụ: Nhà nhập khẩu phải khai báo số lượng hàng hóa và lượng phát thải xác minh vào năm trước đó. Sau đó, họ phải mua chứng chỉ CBAM (giá dựa trên giá tín chỉ carbon trên thị trường EU ETS) để bù đắp cho lượng phát thải đó.

Tác động: Giá thành sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam sẽ tăng lên nếu doanh nghiệp không giảm phát thải, làm giảm sức cạnh tranh so với hàng hóa nội địa EU hoặc các nước đã chuyển đổi xanh tốt

6. Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Việt Nam Đang Gặp Thách Thức Gì?

Khi tìm hiểu CBAM là gì, chúng ta thấy ngay những thách thức khổng lồ cho doanh nghiệp Việt:

Thiếu dữ liệu minh bạch: Hầu hết doanh nghiệp Việt Nam chưa có thói quen hoặc hệ thống để Kiểm kê khí thải nhà kính (GHG Inventory) theo chuẩn quốc tế (ISO 14064).

Gánh nặng chi phí: Chi phí tuân thủ (compliance cost) để đo đếm, báo cáo và kiểm định là rất lớn, chưa kể đến chi phí mua chứng chỉ CBAM sau năm 2026.

Công nghệ lạc hậu: Nhiều dây chuyền sản xuất thép, xi măng tại Việt Nam tiêu tốn nhiều năng lượng, dẫn đến định mức phát thải trên một đơn vị sản phẩm cao hơn nhiều so với tiêu chuẩn EU.

7. Doanh Nghiệp Cần Chuẩn Bị Gì Ngay Hôm Nay Trước Cơ Chế CBAM?

Để biến thách thức thành cơ hội, doanh nghiệp cần hành động theo quy trình 4 bước sau (Khuyến nghị từ FPT Digital và Trung tâm WTO):

Bước 1: Hiểu và Đào tạo

Nắm rõ mã HS của sản phẩm mình có thuộc danh mục CBAM hay không.

Đào tạo nhân sự về cách tính toán và báo cáo phát thải theo chuẩn EU.

Bước 2: Kiểm kê khí thải (GHG Inventory)

Thiết lập hệ thống thu thập dữ liệu năng lượng, nguyên liệu đầu vào.

Thực hiện báo cáo kiểm kê khí thải (Scope 1, 2 và 3). Đây là "hộ chiếu" để hàng hóa đi qua biên giới EU.

Bước 3: Rà soát và Tối ưu hóa

Đánh giá lại toàn bộ quy trình sản xuất để tìm ra các điểm nóng phát thải.

Lên kế hoạch chuyển đổi năng lượng (sử dụng điện mặt trời mái nhà, năng lượng sinh khối) để giảm phát thải gián tiếp.

Bước 4: Số hóa quy trình báo cáo

Sử dụng các giải pháp công nghệ số để tự động hóa việc thu thập và trích xuất dữ liệu môi trường, đảm bảo độ chính xác và minh bạch khi đối tác EU yêu cầu kiểm tra.

8. Câu Hỏi Thường Gặp Về CBAM

CBAM có áp dụng cho hàng dệt may và da giày không?

Hiện tại (giai đoạn đầu đến 2026) thì CHƯA. Tuy nhiên, EU đã có kế hoạch xem xét mở rộng phạm vi sang dệt may, da giày và hóa chất sau giai đoạn chuyển tiếp. Doanh nghiệp ngành này cần chuẩn bị sớm.

Nếu tôi đã trả phí bảo vệ môi trường ở Việt Nam thì sao?

Nếu Việt Nam có thị trường tín chỉ carbon hoặc thuế carbon tương đương, số tiền bạn đã đóng sẽ được khấu trừ vào phí CBAM. Đây là động lực để Việt Nam sớm vận hành sàn giao dịch tín chỉ carbon (dự kiến thí điểm 2025).

Ai là người phải mua chứng chỉ CBAM?

Người nhập khẩu tại EU (EU Importer) là người trực tiếp mua. Tuy nhiên, họ sẽ ép giá hoặc yêu cầu nhà xuất khẩu Việt Nam chia sẻ chi phí này.

CBAM là gì? CBAM không chỉ là một loại thuế, mà là phát súng hiệu lệnh cho một cuộc đua mới: Cuộc đua Xanh. Doanh nghiệp Việt Nam không có lựa chọn nào khác ngoài việc chuyển đổi.

Thay vì coi đây là rào cản, hãy xem CBAM là động lực để nâng cấp công nghệ, tiết kiệm năng lượng và nâng cao vị thế của hàng hóa Việt Nam trên bản đồ thương mại quốc tế. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng ngay từ giai đoạn chuyển tiếp (2023-2025) sẽ là chìa khóa để bảo vệ thị phần tại Châu Âu.

Xuất nhập khẩu Lê Ánh không chỉ là đơn vị đào tạo khóa học xuất nhập khẩu, khóa học logistics thực tế cho người mới bắt đầu, trung tâm tập trung đào tạo chuyên sâu giúp học viên nâng cao chuyên môn ở từng vị trí công việc cụ thể thông qua các khóa học chuyên sâu như: 

+ Khóa học Khai báo Hải quan

+ Khóa Học Báo cáo Quyết toán Hải quan

+ Khóa học Chứng nhận Xuất xứ Hàng hóa (Khóa học C/O)

+ Khóa học Thanh toán Quốc tế

+ Khóa học Mua hàng Thực chiến

+ Khóa Học Sale Xuất khẩu- Nghệ thuật Bán hàng Quốc tế

+ Khóa học Chứng từ Xuất nhập khẩu & Logistics

+ Khóa học Khởi nghiệp Kinh doanh Xuất nhập khẩu

+ Khóa học Tra mã HS

+ Khóa học Sale Logistics

+ Khóa Học Ôn thi Chứng chỉ CDCS

+ Khóa học Xuất nhập khẩu Thực tế dành cho Doanh nghiệp (Inhouse)

Hotline: 0904.84.8855

Ngoài các khóa học xuất nhập khẩu - logistics chất lượng thì trung tâm Lê Ánh còn cung cấp các khóa học kế toán online - offline, khóa học hành chính nhân sự tại Hà Nội, TPHCM và học online chuyên nghiệp chất lượng tốt nhất hiện nay.

Thực hiện bởi: XUẤT NHẬP KHẨU LÊ ÁNH - TRUNG TÂM ĐÀO TẠO XUẤT NHẬP KHẨU THỰC TẾ SỐ 1 VIỆT NAM