Doanh Nghiệp Có Cần Đào Tạo CBAM Không Và Ai Nên Học?

Trong bối cảnh Liên minh Châu Âu (EU) đang siết chặt các quy định về môi trường thông qua Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam (đặc biệt là ngành Thép, Nhôm, Xi măng, Phân bón, Điện và Hydro) đang đứng trước một ngã rẽ sinh tử: "Xanh hóa" hoặc là mất thị trường.

Tuy nhiên, CBAM là một cơ chế cực kỳ phức tạp về kỹ thuật tính toán và báo cáo. Rất nhiều doanh nghiệp đang loay hoay không biết bắt đầu từ đâu. Câu hỏi đặt ra là: Doanh nghiệp có cần tham gia khóa đào tạo CBAM không, hay có thể tự mày mò? Và ai trong công ty nên là người đi học?

Bài viết này sẽ phân tích chi tiết, giúp bạn đưa ra quyết định đầu tư nhân sự đúng đắn nhất.

1. Tại Sao Doanh Nghiệp Không Thể "Nhắm Mắt Làm Ngơ" Với Đào Tạo CBAM?

Nhiều chủ doanh nghiệp lầm tưởng CBAM chỉ là một loại thuế suất mới, chỉ cần Kế toán tính tiền rồi nộp là xong. Đây là sai lầm tai hại. Theo các chuyên gia từ FPT IS và các tổ chức kiểm định, CBAM là một hệ thống quản trị dữ liệu khí thải.

Dưới đây là 4 lý do khiến đào tạo CBAM trở thành yêu cầu bắt buộc chứ không còn là lựa chọn:

1.1. Sự phức tạp của phương pháp tính toán

CBAM không đánh thuế trên giá trị lô hàng, mà đánh thuế trên lượng phát thải nhúng (Embedded Emissions). Việc tính toán này đòi hỏi kiến thức chuyên sâu về:

Phân biệt ranh giới hệ thống (System boundaries).

Cách tính phát thải trực tiếp (Scope 1) và gián tiếp (Scope 2).

Cách xác định phát thải từ tiền chất (Precursors) – ví dụ: Nhập phôi thép về cán thành thép xây dựng thì phải tính cả phát thải của quá trình luyện phôi trước đó. Nếu không được đào tạo, 99% nhân sự sẽ tính sai, dẫn đến báo cáo bị EU từ chối.

1.2. Rủi ro pháp lý và tài chính

Trong giai đoạn chuyển tiếp (đến hết 2025), nếu báo cáo sai, doanh nghiệp có thể bị phạt từ 10 - 50 EUR/tấn CO2 chưa báo cáo. Sang giai đoạn vận hành chính thức (2026), nếu không có Chứng chỉ CBAM, hàng hóa sẽ không được thông quan vào EU. Một khóa đào tạo CBAM chi phí thấp hơn rất nhiều so với số tiền phạt tiềm năng này.

1.3. Áp lực từ khách hàng (Buyers)

Các nhà nhập khẩu tại EU hiện nay đang ráo riết yêu cầu nhà cung cấp Việt Nam gửi số liệu phát thải. Nếu đội ngũ Sales/Xuất nhập khẩu của bạn ấp úng, không hiểu khách hàng đang hỏi gì, bạn sẽ mất điểm uy tín nghiêm trọng và có nguy cơ bị thay thế bởi đối thủ đã được đào tạo bài bản.

1.4. Tối ưu chi phí thuế Carbon

Hiểu luật mới biết cách "lách" hợp pháp. Qua các lớp đào tạo, doanh nghiệp sẽ biết cách chứng minh các nỗ lực giảm phát thải hoặc khấu trừ số tiền thuế carbon đã đóng tại Việt Nam (nếu có trong tương lai), từ đó giảm số tiền phải nộp cho EU.

2. Ai Trong Doanh Nghiệp Nên Tham Gia Khóa Học CBAM?

CBAM không phải là công việc của riêng một cá nhân. Nó đòi hỏi sự phối hợp liên phòng ban. Dựa trên kinh nghiệm tư vấn thực tế, dưới đây là danh sách nhân sự BẮT BUỘC phải đi học:

Nhóm 1: Bộ phận Kỹ thuật / Sản xuất / HSE (Quan trọng nhất)

Đây là những người nắm giữ dữ liệu đầu vào.

Tại sao cần học: Họ cần biết cách đọc đồng hồ điện, đo lường lượng nhiên liệu đốt (than, dầu, gas), lượng nguyên liệu thô tiêu thụ để quy đổi ra tấn CO2 tương đương.

Mục tiêu đào tạo: Hiểu về Kiểm kê khí thải nhà kính (GHG Inventory) theo tiêu chuẩn ISO 14064.

Nhóm 2: Bộ phận Xuất Nhập Khẩu (XNK) & Sales

Đây là đầu mối làm việc với khách hàng EU.

Tại sao cần học: Họ phải biết mã HS Code của sản phẩm có thuộc danh mục CBAM hay không. Họ cũng là người trực tiếp điền thông tin vào các biểu mẫu (CBAM Report Template) để gửi cho khách hàng.

Mục tiêu đào tạo: Nắm vững quy trình khai báo, lộ trình áp dụng và cách giải trình số liệu với đối tác.

Nhóm 3: Bộ phận Kế toán / Tài chính

Tại sao cần học: CBAM ảnh hưởng trực tiếp đến giá vốn hàng bán và dòng tiền. Kế toán cần hiểu cơ chế giá carbon để trích lập dự phòng ngân sách mua chứng chỉ CBAM trong tương lai.

Nhóm 4: Ban Lãnh đạo (CEO/Giám đốc nhà máy)

Tại sao cần học: Lãnh đạo không cần học chi tiết kỹ thuật, nhưng cần tham gia các khóa tổng quan để hoạch định chiến lược: Có nên thay đổi công nghệ không? Có nên lắp điện mặt trời để giảm phát thải không?

3. Nội Dung Một Khóa Đào Tạo CBAM Chuẩn Sẽ Dạy Gì?

Tham khảo chương trình từ các đơn vị uy tín như OMPQI hay Educare, một khóa đào tạo CBAM chất lượng thường bao gồm các module sau:

Tổng quan pháp lý: Giải mã các văn bản luật của EU, lộ trình 2023-2034.

Xác định phạm vi: Hướng dẫn tra cứu mã CN/HS code để biết sản phẩm nào chịu thuế.

Kỹ thuật kiểm kê:

Phương pháp tính toán phát thải (Calculation-based).

Phương pháp đo lường trực tiếp (Measurement-based).

Thực hành báo cáo: Hướng dẫn điền file CBAM Communication Template (mẫu báo cáo giao tiếp bắt buộc của EU). Đây là phần quan trọng nhất, giúp học viên "cầm tay chỉ việc".

Chiến lược giảm phát thải: Các giải pháp công nghệ và quản lý để hạ thấp chỉ số carbon trên từng đơn vị sản phẩm.

4. Nên Chọn Hình Thức Đào Tạo Nào?

Doanh nghiệp có thể cân nhắc 2 hình thức:

Public Training (Khóa học tập trung): Cử 1-2 nhân sự đi học tại các trung tâm.

Ưu điểm: Chi phí thấp, được giao lưu với các doanh nghiệp khác.

Nhược điểm: Nội dung chung chung, không đi sâu vào đặc thù dây chuyền sản xuất của công ty bạn.

In-house Training (Đào tạo tại doanh nghiệp): Mời chuyên gia về nhà máy khảo sát và dạy riêng.

Ưu điểm: Chuyên gia sẽ "bắt bệnh" trực tiếp quy trình sản xuất, hướng dẫn tính toán trên chính số liệu thực tế của công ty.

Nhược điểm: Chi phí cao hơn.

Lời khuyên: Với các doanh nghiệp sản xuất lớn (Thép, Xi măng), nên chọn In-house Training để đảm bảo độ chính xác của dữ liệu.

5. Doanh Nghiệp Cần Chuẩn Bị Gì Trước Khi Đi Học?

Để khóa đào tạo CBAM đạt hiệu quả cao nhất, doanh nghiệp không nên đi học với "cái đầu rỗng". Hãy chuẩn bị sẵn:

Danh sách các mã HS code hàng hóa đang xuất khẩu sang EU.

Hóa đơn tiền điện, hóa đơn mua nhiên liệu (than, dầu) trong 1 năm gần nhất.

Sơ đồ quy trình sản xuất (từ nguyên liệu đầu vào đến thành phẩm).

Mang những dữ liệu này đến lớp, giảng viên sẽ giúp bạn thực hành tính toán ra con số cụ thể ngay tại buổi học.

6. Kết Luận: Đầu Tư Cho Tri Thức Là Đầu Tư Cho Sự Tồn Tại

Thế giới đang thay đổi, và "giấy thông hành xanh" như CBAM đang dần thay thế các rào cản thuế quan truyền thống. Việc tham gia đào tạo CBAM không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật, tránh bị phạt mà còn là cơ hội để rà soát lại "sức khỏe" của quy trình sản xuất.

Đừng đợi đến năm 2026 khi EU bắt đầu thu tiền mới lo đi học. Hãy tận dụng giai đoạn chuyển tiếp này để trang bị kiến thức, biến thách thức CBAM thành lợi thế cạnh tranh trước các đối thủ chậm chân hơn.

Câu hỏi thường gặp về Đào Tạo CBAM

Hỏi: Nếu tôi không xuất khẩu trực tiếp sang EU mà bán cho một công ty thương mại xuất đi EU, tôi có cần học CBAM không?

Trả lời: CÓ. Công ty thương mại sẽ yêu cầu bạn cung cấp số liệu phát thải của sản phẩm để họ làm báo cáo. Nếu không cung cấp được, họ sẽ không mua hàng của bạn nữa.

Hỏi: Chi phí một khóa đào tạo CBAM khoảng bao nhiêu?

Trả lời: Tùy thuộc vào thời lượng và đơn vị đào tạo, mức phí dao động từ 3.000.000đ - 10.000.000đ/học viên cho khóa public, và cao hơn cho khóa in-house.

Hỏi: Học CBAM có khó không? Cần kiến thức nền tảng gì?

Trả lời: CBAM liên quan nhiều đến số liệu và kỹ thuật. Học viên cần có kiến thức cơ bản về quy trình sản xuất và kỹ năng Excel tốt để xử lý dữ liệu.

Hỏi: Đơn vị nào đào tạo CBAM uy tín?

Trả lời: Bạn nên tìm các đơn vị có chuyên gia tư vấn về Kiểm kê khí thải (ISO 14064) hoặc các tổ chức chứng nhận quốc tế, các trung tâm đào tạo xuất nhập khẩu chuyên sâu như XNK Lê Ánh, các viện năng lượng...